Η άμαξα: πώς λειτουργούσε και πώς ταξίδευαν

Το stagecoach ήταν δημόσια τετράτροχη άμαξα που μετέφερε επιβάτες που πλήρωναν και μικρές αποστολές σε σταθερή διαδρομή και με ωράριο. Συνήθως το έσερναν τέσσερα άλογα, κάποτε έξι. Τα άλογα δεν άντεχαν όλο το ταξίδι, γι’ αυτό η διαδρομή χωριζόταν σε στάδια συνήθως μήκους 10 έως 15 μιλίων, δηλαδή περίπου 16 έως 24 χλμ. Στο τέλος κάθε σταδίου, τις περισσότερες φορές σε πανδοχείο, περίμενε ξεκούραστη ζεύγη — άλογα ζεμένα μαζί μπροστά από ένα όχημα. Από αυτά τα στάδια, στα αγγλικά stages, το stagecoach πήρε το αγγλικό όνομα stagecoach.

Ούτε η αλλαγή αλόγων έκανε το stagecoach γρήγορο μέσο ταξιδιού. Μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα πήγαινε κατά μέσο όρο περίπου 8 χλμ. την ώρα και σε μία μέρα διάνυε περίπου 100 έως 110 χλμ. Άνεση και ταχύτητα ήρθαν μόνο με καλύτερους δρόμους και με την ανάρτηση του κιβωτίου όπου κάθονταν οι επιβάτες: πρώτα σε δερμάτινους ιμάντες, μετά σε ατσάλινα ελατήρια. Όταν τη δεκαετία του 1830 άρχισαν να κυκλοφορούν τρένα, τα stagecoach εξαφανίζονταν σταδιακά από τις κύριες διαδρομές. Σε ένα μοντέλο stagecoach μπορείς να δεις τι το έκανε μηχανή ταξιδιού: την ανάρτηση του κιβωτίου, τον περιστρεφόμενο μπροστινό άξονα και τις θέσεις για επιβάτες και αποσκευές.

Πώς λειτουργούσε το stagecoach: άλογα, τροχοί και ανάρτηση

Το stagecoach συνδύαζε τρεις λύσεις χωρίς τις οποίες μια βαριά, γεμάτη άμαξα δεν θα πήγαινε μακριά στους δρόμους της εποχής: ζεύγη που τραβούσαν και φρέναραν, πλαίσιο που μπορούσε να στρίβει και ανάρτηση που μαλάκωνε τα χτυπήματα.

• Ζεύγη και τιμόνι. Τα άλογα ήταν ζεμένα σε ζεύγη. Το μπροστινό ζεύγος κατεύθυνε, το πίσω στεκόταν πιο κοντά στην άμαξα και τραβούσε από το τιμόνι — ξύλινη δοκό συνδεδεμένη με τον μπροστινό άξονα. Στην κατηφόρα τα πίσω άλογα ακουμπούσαν σε ιμάντα γύρω από τον γλουτό, συνδεδεμένο με το τιμόνι, και έτσι επιβράδυναν την άμαξα. Τα αμερικανικά stagecoach τύπου Concord είχαν και ξύλινες σιαγόνες φρένου που ο αμαξάς πίεζε με μοχλό κάτω από το πόδι στους σιδερένιους κύκλους των πίσω τροχών.
• Περιστρεφόμενος μπροστινός άξονας. Άξονας είναι ο άξονας πάνω στον οποίο γυρίζουν δύο τροχοί. Ο πίσω άξονας ήταν σταθερός στο πλαίσιο· ο μπροστινός περιστρεφόταν γύρω από κατακόρυφο πείρο στο κέντρο. Επειδή το τιμόνι πήγαινε στον μπροστινό άξονα, τα άλογα τον κατεύθυναν στη στροφή στη νέα κατεύθυνση. Οι μπροστινοί τροχοί ήταν συνήθως μικρότεροι από τους πίσω για να χωρούν πιο κοντά κάτω από το όχημα στη στροφή και η άμαξα να στρίβει σε λιγότερο χώρο.
• Ανάρτηση του κιβωτίου. Το κιβώτιο όπου κάθονταν οι επιβάτες στα παλαιότερα οχήματα δεν είχε καθόλου ανάρτηση. Αργότερα κρεμόταν από χοντρούς ιμάντες πολλών στρώσεων δέρματος που περνούσαν κάτω από το πάτωμα και ήταν στερεωμένοι στο πλαίσιο. Το κιβώτιο ταλαντευόταν μπροστά, πίσω και πλάγια και έτσι μαλάκωνε τα χτυπήματα των τροχών. Στο Roughing It (1872) ο Mark Twain συνέκρινε το αμερικανικό stagecoach Concord με κούνια πάνω σε τροχούς.

Τα ατσάλινα ελατήρια εμφανίστηκαν στις άμαξες ήδη στο τέλος του 17ου αιώνα, αλλά διαδόθηκαν μόνο αργότερα. Το 1804 ο Άγγλος αμαξοποιός Obadiah Elliott κατοχύρωσε τα ελλειπτικά ελατήρια φύλλου — δύο τόξα από ατσάλινες ταινίες ενωμένα στα άκρα. Το κιβώτιο στηριζόταν τότε σε ελατήρια κοντά στους άξονες και το βαρύ διαμήκες δοκάρι κάτω από το όχημα δεν χρειαζόταν πια. Στους πιο λείους αγγλικούς δρόμους τα ελατήρια αντικατέστησαν τους ιμάντες. Στην Αμερική, όπου οι δρόμοι ήταν συχνά μόνο μονοπάτια με αυλάκια, μια φορτωμένη άμαξα στις λακκούβες συνέθλιβε τα ελατήρια μέχρι το πλαίσιο και δεν άντεχαν, γι’ αυτό εκεί οι κατασκευαστές έμειναν στους ιμάντες.

Πώς ήταν ένα ταξίδι με stagecoach και γιατί διαρκούσε πολύ

Ένα ταξίδι με stagecoach σήμαινε γεμάτο όχημα, σταθερό ωράριο και στάσεις. Μέσα κάθονταν συνήθως τέσσερις έως έξι επιβάτες· άλλοι ταξίδευαν στην οροφή και ένας και στο κάθισμα του αμαξά, τον υψωμένο πάγκο μπροστά. Οι αποσκευές πήγαιναν στην οροφή ή σε σεντούκι πίσω. Στα βρετανικά ταχυδρομικά stagecoach ένοπλος φύλακας στεκόταν δίπλα στο ταχυδρομικό σεντούκι πίσω.

Η αλλαγή αλόγων στον σταθμό ήταν σύντομη, αλλά οι επιβάτες σταματούσαν και σε πανδοχεία να φάνε, να πιουν ή να διανυκτερεύσουν. Στην Αμερική, όπου οι δρόμοι ήταν χειρότεροι, ο κόσμος στριμωχνόταν σε σκληρούς πάγκους, και όταν τα άλογα στα δύσκολα τμήματα πήγαιναν βήμα, μέρος του ταξιδιού γινόταν καλύτερα με τα πόδια δίπλα στο όχημα. Γιατί το ταξίδι διαρκούσε πολύ εξηγούν τρία πράγματα:

• Ρυθμός των αλόγων. Ζεύγη με βαριά άμαξα μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα πήγαιναν κατά μέσο όρο περίπου 8 χλμ. την ώρα. Φρέσκα άλογα στους σταθμούς κρατούσαν τον ρυθμό, αλλά κάθε αλλαγή και κάθε στάση επιμήκυναν τον συνολικό χρόνο.
• Δρόμοι. Μη ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι με αυλάκια επιβράδυναν το όχημα, και με βροχή ή παγετό συχνά δεν μπορούσε κανείς να ταξιδέψει καθόλου. Όταν στην Αγγλία διαδόθηκαν συντηρημένοι δρόμοι με διόδια και επίστρωση από χαλίκι, η μέση ταχύτητα ανέβηκε από περίπου 10 σε 13 χλμ. την ώρα.
• Ανάρτηση. Άμαξα χωρίς ανάρτηση ή κρεμασμένη σε ιμάντες κουνούσε και ταλαντευόταν δυνατά στις λακκούβες. Η ταχύτητα των stagecoach ανέβηκε μόνο όταν στους καλύτερους δρόμους προστέθηκαν ατσάλινα ελατήρια.

Πώς το ταξίδι επιταχυνόταν σταδιακά δείχνουν αυτές οι αγγλικές διαδρομές:

Γιατί ο σιδηρόδρομος εκτόπισε το stagecoach

Ο σιδηρόδρομος πήρε από το stagecoach αυτό πάνω στο οποίο στηριζόταν το εμπόριό του: την ταχύτητα και το ταχυδρομείο. Τα stagecoach και οι ταχυδρομικές άμαξες δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν την ταχύτητα των τρένων, και το ταχυδρομείο πέρασε σύντομα στις ράγες. Μια ατμομηχανή επιπλέον δεν χρειάζεται φρέσκια ζεύγη κάθε λίγες δεκάδες χιλιόμετρα.

Μεταξύ Λίβερπουλ και Μάντσεστερ ο σιδηρόδρομος μετέφερε το ταχυδρομείο για πρώτη φορά στις 11 Νοεμβρίου 1830. Στις αρχές της δεκαετίας του 1840 τα περισσότερα stagecoach που αναχωρούσαν από το Λονδίνο δεν κυκλοφορούσαν πια. Τα stagecoach διατηρήθηκαν εκεί που οι ράγες δεν έφταναν ακόμη: σε απομακρυσμένα μέρη της Αγγλίας μέχρι τη δεκαετία του 1850, στη Γαλλία σε κάποια μέρη μέχρι την άφιξη των λεωφορείων. Μέσα από τις Ηνωμένες Πολιτείες κυκλοφορούσαν μέχρι το 1869 να είναι έτοιμος ο σιδηρόδρομος από ακτή σε ακτή, και τα αμερικανικά stagecoach Concord έμειναν σε κανονική υπηρεσία μέχρι τον 20ό αιώνα.

Το stagecoach λοιπόν δεν εξαφανίστηκε μονομιάς. Υποχωρούσε στάδιο προς στάδιο καθώς επεκτείνονταν οι ράγες. Πώς λειτουργεί η μηχανή που το αντικατέστησε διαβάζεις στο άρθρο Ατμομηχανή: ο ατμός, οι τροχοί και τι δείχνει το μοντέλο.

Τι να παρατηρήσεις σε ένα μοντέλο stagecoach

Ένα ξύλινο μοντέλο stagecoach δεν δείχνει πόσο γρήγορα πήγαινε, αλλά πώς ήταν χτισμένο. Τι ακριβώς αντιγράφει το μοντέλο σου βλέπεις από τις οδηγίες και τα σχήματα. Καθώς κοιτάς, πρόσεξε αυτά τα σημεία:

• Ανάρτηση του κιβωτίου. Κοίτα από το πλάι κάτω από το κιβώτιο και ψάξε ιμάντες ή τόξα ελατηρίων μεταξύ κιβωτίου και πλαισίου. Μετά πίεσε απαλά με ένα δάχτυλο μια γωνία του κιβωτίου. Αν το κιβώτιο κινείται και επιστρέφει, το μοντέλο αντιγράφει την ανάρτηση. Αν δεν κινείται, η ανάρτηση είναι μόνο υποδηλωμένη από το σχήμα — μην πιέσεις περισσότερο το κιβώτιο για να μην χαλαρώσουν οι αρμοί.
• Μπροστινός άξονας. Γύρισε απαλά το τιμόνι ή το μπροστινό μέρος του πλαισίου στο πλάι. Αν ο μπροστινός άξονας περιστρέφεται γύρω από τον πείρο και ο πίσω μένει ίσιος, το μοντέλο στρίβει σαν πραγματική άμαξα. Σύγκρινε και το μέγεθος των τροχών: οι μικρότεροι μπροστινοί στη στροφή χωρούν πιο κοντά κάτω από το όχημα. Όταν ο άξονας είναι σφιχτός, σταμάτα και δες στις οδηγίες αν πρέπει να γυρίζει πριν πιέσεις περισσότερο.
• Μετάδοση κίνησης. Αν το μοντέλο έχει μηχανισμό, για παράδειγμα μουσικό κουτί, σπρώξ’ το απαλά στο τραπέζι και παρατήρησε ποιος τροχός ή άξονας γυρίζει με τον μηχανισμό. Όπου γρανάζι αγγίζει άξονα, η κίνηση των τροχών περνά στον μηχανισμό. Όταν ο μηχανισμός μένει ακίνητος ενώ κινείσαι, οι τροχοί ίσως γλιστρούν στο τραπέζι ή κάτι μπλοκάρει τα γρανάζια.
• Θέσεις για ανθρώπους και αποσκευές. Βρες το κάθισμα του αμαξά μπροστά, την πόρτα του κιβωτίου, το σκαλοπάτι και το σεντούκι ή την πλατφόρμα για αποσκευές. Καθένα από αυτά τα μέρη αντιστοιχεί σε κάτι από το ταξίδι με stagecoach: το κάθισμα στον αμαξά, το κιβώτιο και η οροφή στους επιβάτες, το σεντούκι στις βαλίτσες ή στο ταχυδρομείο.

Αν οι τροχοί ή ο άξονας σε έτοιμο μοντέλο γυρίζουν δύσκολα ή ο μηχανισμός κολλάει, τα βήματα για να βρεις την τριβή είναι στο άρθρο Ο μηχανισμός κολλάει: βρες την τριβή και διόρθωσέ την.

Αυτά τα μέρη μπορείς για παράδειγμα να τα κοιτάξεις στο μοντέλο Ξύλινο μηχανικό τρισδιάστατο παζλ - Stagecoach ROKR AMKA1. Σύμφωνα με την περιγραφή του καταστήματος μπορείς να το τραβάς, στρίβει έως 25 μοίρες αριστερά και δεξιά και εν κινήσει παίζει τη μελωδία Greensleeves. Έχει και σκαλοπάτια, ανοιγόμενο χώρο αποθήκευσης και πόρτες. Σύμφωνα με τα στοιχεία του καταστήματος προορίζεταιρίζεται από 14 ετών.

Συχνές ερωτήσεις